Bibliografia anotowana

Roxanne Dunbar-Ortiz
Roxanne Dunbar-Ortiz
"An Indigenous People's history of the United States"
Boston, MA : Beacon Press, 2014

Od czasu upadku popularności prof. Warda Churchilla, którego pełne pasji książki bezpardonowo obnażały stosunek Stanów Zjednoczonych do narodów tubylczych, na rynku wydawniczym z rzadka ukazywały się publikacje dotykające tych problemów. Książka Dunbar-Ortiz jest tym bardziej niezwykła, iż - jak sam tytuł wskazuje - jest próbą przedstawienia historii zwycięzców z punktu widzenia pokonanych. Roi się ona od szczegółów, które trudno byłoby znaleźć w podręcznikowych dziejach USA. Każdy z jedenastu rozdziałów pracy zawiera zaskakujące fakty i, nie bez powodu, książka uzyskała tytuły: Winner of the 2015 American Book Award oraz Winner of the 2015 PEN Oakland Award. "To może być najważniejsza książka o historii Stanów Zjednoczonych, którą przeczytasz w swoim życiu" napisał o niej profesor historii z UCLA, Robin D. G. Kelley. A Peterson Zah, były prezydent Nawahów/Dine, stwierdził: "(...) Punkt widzenia Indian amerykańskich zbyt długo był nieobecny w historii kolonialnej, przyczyniając się do mylnego rozumienia naszych zmagań o suwerenność i prawa człowieka". Bardzo polecam. AW.

 

Alfred L. Kroeber
Alfred L. Kroeber
"Cultural and natural areas of Native North America"
Berkeley, CA : California University Press, 1939

Klasyczne dzieło, wielokrotnie kwestionowane, dyskutowane, ostro krytykowane. Podstawowy podział na obszary kulturowe jaki wprowadził Kroeber został zmodyfikowany nie raz i przeformułowany, ale praktyczność posługiwania się koncepcją obszaru kulturowego przy omawianiu kultur Amerykańskich Indian sprawia, że książka warta jestprzeczytania. 

Alfred Louis Kroeber (1876 ? 1960) był uczniem Franza Boasa, otrzymał stopień doktora w 1901 roku na Uniwersytecie Kolumbii jako pierwszy student. Był pierwszym profesorem antropologii kulturowej na Unwersytecie Kalifornii w Berkeley. Rozwinął razem z Wisslerem teorię obszarów, kręgów, czy areałów kulturowych. Opiera się ona na oczywistym założeniu, że miejsce - środowisko geograficzne i czas ? epoka historyczna, są czynnikami mającymi ogromny wpływ na historię kultury. W kulturach występujących w podobnym środowisku występują podobne elementy, które układają się mniej lub bardziej trwałe zespoły. Wyodrębnienie obszaru kulturowego nie jest jednak prostą funkcją znalezienia granic środowiska geograficznego. Wpływ na kształt kultury mają przede wszystkim sąsiadujące z nią kultury, jakość kontaktów między nimi, szybkość zachodzących zmian, rodziny językowe. Autor przedstawia sześć wielkich kręgów kulturowych Ameryki Północnej: Arktyczny, Wybrzeża Północnego Zachodu, Południowy Zachód, Obszar Pomiędzy Górami (do którego zaliczył Kalifornie, Wielką Kotlinę, oraz płaskowyż z dorzeczami rzek Kolumbii i Fraser) , i kolejny wielki obszar nazwany Wschód i Północ do którego zaliczył Wielki Równiny, kultury wschodnich lasów i kultury z południowego wschodu. Koeber uważał, że kultury na wschód o Gór Skalistych nie mają tak wyraźnego charakteru jak te po zachodniej stronie. W każdym wielkim obszarze kulturyowym wyodrębnił pod obszary a w tabelach przypisał do nich plemiona.

Zoldbrod, Paul G.
Zoldbrod, Paul G.
"Diné Bahané : the Navajo Creation Story"
Albuquerque, NM : University of New Mexico Press, 1984

Paul G. Zolbrod (1932-) jest filologiem, był profesorem w Allegeny College, i do 2005 w Navajo Community College w Crowpoint w stanie Nowy Meksyk. Zafascynowany ustną tradycją amerykańskich Indian, a w szczególności tradycją Nawahów przetłumaczył na angielski mit kreacyjny Nawahów ? Diné Bahané ? Historię ludzką. Mit kreacyjny Nawahów to ważny element żywej tradycji plemienia, recytowany przy okazji ceremonii uzdrawiających, cytowany często w celach wychowawczych, przywoływany na codzień w rozmowach. Zawiera się w nim duch Nawahów, jest wyrazem ich plemiennej tożsamości. Pełni rolę taką jak Biblia w kulturze chrześcijańskiej. Tłumacząc tekst autor zmagał się nie tylko z oddaniem rytmicznej frazy języka Nawahów, licznych powtórzeń i ezoterycznej symboliki, ale też wyborem wersji opowiadanych historii. Diné Bahané to żywy tekst, przekazywany ustnie, i nie mający kanonicznej wersji. Spisanych przekazów istnieje kilka. Najważniejsza została zapisana przez Washingtona Matthews?a w ?Navajo Legends? dziele wydanym w 1897 roku. Pojawiły sie kolejne zanotowane od innych informatorów przez Berarda Haile i Gladys Reichard. W obszernym wstępie autor dzieli się doświadczeniami i problemami w transkrybowaniu tekstu, który żyje jako opowieść ustna w innym języku. Tekst mitu opatrzony jest wyczerpującymi objaśnieniami. Dzieło stanowi najpełniejszy tekst mitu kreacyjnego Nawahów jaki istnieje w druku
Nabokov, Peter
Nabokov, Peter
"Indian Running : history and traditions"
Santa Fe : Ancient City Press, 1981.

Autor zgromadził wiele interesującego materiału dotyczącego miejsca biegania w kulturze indiańskiej. Książka  jest relacją antropologa i sprawozdawcy, który w 1980 roku,  wysłany przez magazyny ?New Mexico? i ?Rocky Mountains? obserwował i relacjonował  600 kilometrowy, sztafetowy bieg Indian, zorganizowany w trzechsetną rocznicę anyhiszpańskiego powstania Pueblo z 1680 roku. Ów bieg, z Taos do Second Mesa,  upamiętniał kurierów Pueblo, którzy pokonali niezwykłe odległości zapewniając powodzenie powstania. Wódz powstania,  Pope, zdawał sobie sprawę z faktu, że sukces powstania może zapewnić tylko jednoczesne uderzenie na placówki hiszpańskie na całym terenie południowego zachodu. Zadaniem kurierów było dostarczenie z Taos do odległych czasem o setki kilometrów osad pueblo wiadomości z datą wybuchu powstania. Przywódca każdej osady otrzymał  zawiniątko wykonane z powiązanych w węzły sznurków juki. Rozwiązywane kolejno,  każdego dnia,  wskazały datę uderzenia na białych, spalenia kościołów i rozbicia kościelnych dzwonów. Powstanie powiodło się i  Hiszpanie zostali na wiele lat wypędzeni z ziemi Pueblo. Władza białych na terenie południowego zachodu osłabła na tyle, że od tej pory religia i kultura indiańska współistniała z hiszpańską. Autor relacjonuje poszczególne etapy biegu od Pueblo do Pueblo i  wpisuje je w szerokie tło indiańskiego biegania, od biegów rytualnych po wyścigi pokazujące sprawność i siłę. W każdym Pueblo i szerzej w calym indiańskim świecie znajdują się opowięsci, obrazy, elementy tradycji nawiązujace do biegania i organizowanych w święta wyścigów.

test
test
"Test"
test
C.A. Weslager
C.A. Weslager
"The Delaware Indians: a History"
Rutgers University Press, 1972
Kto pragnie poznać kulturę i dzieje Indian Lenni Lenapów / Delawarów, temu książka prof. C.A. Weslagera (1909-1994): "The Delaware Indians. A History" (Rutgers University Press 1972, 1991) będzie Biblią. Napisana znakomicie komunikatywnym angielskim wprowadza nas w skomplikowane dzieje "Nestorów Wschodniego Wybrzeża", którzy, po około 130 latach od przybycia pierwszych Europejczyków, poczęli znikać z angielskiego New Jersey i wschodniej Pensylwanii, migrując coraz dalej na zachód i północ. Ich dzieje i kulturę Weslager opisuje z najdrobniejszymi detalami (książka liczy 547 stron!). Poczynając od życia Lenapów na ich ojczystych terenach, poprzez pierwsze kontakty z Holendrami i Szwedami, poprzez wysiłki o przetrwanie na miejscu wśród zaborczych kolonistów angielskich, egzekucję sachema Weequeheli, oszukańczą Walking Purchase oraz udział w Wojnie Francuskiej i Indiańskiej, po wojny w Ohio i Indianie, do osadzenia się w Indian Territory (dzisiejszej Oklahomie). Wreszcie, po ślady tych, którzy incognito przeżyli w Delaware, New Jersey, wschodniej Pensylwanii i na południu stanu Nowy Jork, by w XX. wieku "wyjść z ukrycia". Fascynująca to epopeja, którą warto zgłębić. Bardzo polecam. AW.
 
Mark Raymond Harrington
Mark Raymond Harrington
"The Indians of New Jersey: Dickon Among the Lenapes"
New Brunswick, NJ : Rudgers University Press, 1963.
Mark Raymond Harrington (1882-1971), poza swymi niewątpliwymi sukcesami indianisty i archeologa (archeologia Indian Arkansas, Pueblo w Newadzie, a nawet Taino na Kubie) stał się słynny w New Jersey, jako autor znakomitej - jak na swój czas - etnograficznej opowieści o Indianach Lenape z lat pierwszych kontaktów z Europejczykami. Książka "The Indians of New Jersey. Dickon Among the Lenapes" (wyd. pierwsze 1938) jest napisana klarownym i przystępnym językiem angielskim. Przedstawia przeżycia młodziutkiego Anglika wśród Lenapów, który, zmieciony sztormową falą z pokładu statku, został przez nich znaleziony i przysposobiony w ich społeczności. Niemal 2-letni pobyt Dickona wśród tubylców jest dla autora pretekstem do etnograficznego mini-studium obyczajów, kultury materialnej, a nawet języka. Choć rzecz dedykowana jest młodemu czytelnikowi, bogactwo informacji czyni ją cenną introdukcją dla zainteresowanych dziejami i antropologią kulturową Indian Wschodniego Wybrzeża Ameryki Północnej przed kontaktem. Doceniając to, książkę wznowiło Rutgers University Press w 1963 roku. Sądzę, iż Harrington - mimo uczynienia swym głównym bohaterem białego chłopca (nie zaś Indianina Lenape) - wykonał świetną robotę, bowiem mimo znacznych postępów wiedzy o Indianach Lenni Lenape / Delawarach, jego praca skutecznie "broni się" w XXI. wieku. Bardzo polecam. AW.
Herbert C. Kraft
Herbert C. Kraft
"The Lenape-Delaware Indian Heritage : 10000BC to AC 2000"
Lenape Books, 2001
O ile bogata w informacje, książka C. A. Weslagera, jest znakomitym podręcznikiem wiedzy o Lenapach / Delawarach, o tyle "cegła" prof. Herberta C. Krafta (1927-2000) z Seton Hall University, NJ stanowi już istne vademecum archeologii, antropologii i historii tego ludu. The Lenape-Delaware Indian Heritage. 10,000 BC to AC 2000 liczy stron 670 w dużym formacie (33 cm x 25,5 cm). Zaopatrzona w liczne fotografie i rysunki, i wydana na pięknym kredowym papierze będzie nie tylko ozdobą biblioteki, ale prawdziwą interdyscyplinarną skarbnicą lenapskiej faktografii. Profesor Kraft był bowiem archeologiem i antropologiem, który większość swego życia poświęcił wykopaliskom w New Jersey i Pensylwanii i ich precyzyjnej interpretacji. Polecając tę znakomitą pracę jestem przekonany, że to ostatnie (w szeregu wielu publikacji) dzieło profesora Krafta - będące finis coronat opus jego życia - może z każdego z nas uczynić "pewnym swej wiedzy" studentem Lenapów-
Kluckhohn, Clyde  i Dorothea Leighton
Kluckhohn, Clyde i Dorothea Leighton
"The Navajo"
Cambridge, MA : Harvard University Press, 1946, 1974

Clyde Kluckhohn (1905-1960) był profesorem antropologii na Uniwerstytecie Harvarda, teoretykiem kultury najbardziej znanym z opracowań dotyczących kultury Nawahów. Jego zainteresowanie tym plemieniem zaczęło się w 1922 roku, kiedy z powodów zdrowotnych musiał przerwać studia i spędził lato w suchym klimacie w Ramah w Nowym Meksyku. Nawiązał wtedy znajomość z sąsiadami, Nawahami, która przetrwała lata. Późniejsze badania terenowe ułatwiała mu znakomita znajomość języka Navajo.

Monografia ?The Navaho? jest jedną przekrojowych monografii plemion indiańskich opracowanych na zamówienie BIA w kooperacji z Uniwersytetem w Chicago. Zadaniem programu było stworzenie bazy wiedzy na temat różnych aspektów życia plemion indiańskich, z której mieliby korzystać ludzie planujący politykę wobec plemion indiańskich .
Monografia, już dziś klasyczna, jest znakomitym przykładem szeroko zakrojonej, przystępnie napisanej etnografii przeznaczonej dla każdego zainteresowanego życiem i obyczajami Nawahów. Stanowić powinna pierwszy krok do ich poznania. Zawiera pełny, naszkicowany z oddaniem i głębokim znawstwem, obraz życia plemienia poczynając od jego historii, opisu środowiska geograficznego, gospodarki, życia społecznego, kultury materialnej i duchowej. Znajduje się tu rozdział o języku Nawahów i o ich szczególnym widzeniu świata. Nacisk kładzie autor na życie współczesne plemienia ( badania w latach 1940tych). Współautorką Kluckhohna była Dorothea Leighton, z wykształcenia psychiatra, która jest uważana za prekursorkę antropologii medycznej.
książka dostępna w Internet Archive:

Kroeber, Karl
Kroeber, Karl
"Traditional American Indian Literatures: Texts and interpretations"
Lincoln and London : University of Nebraska Press, 1981

Karl Kroeber (1926-2009) był profesorem literatury na Uniwersytecie Kolumbii. Zajmował się angielskim romantyzmem a także literaturami Indian Amerykańskich jak na syna słynnej pary antropologów (Teodory i Alfreda Kroebera) przystało. Książka jest rodzicom dedykowana. Zawiera zbiór esejów autorstwa Kroebera, Jarolda Ramsey, Dennisa Tedlocka, Barre Toelkene and Tacheeni Scott oraz Della H.Hymesa. We wstępie Kroeber pisze, że zamierzeniem książki jest wprowadzenie zainteresowanych w tematykę indiańskiej literatury i jedno z pierwszych pytań, na które próbuje znaleźć odpowiedź to pytanie o relację między litraturą ustną i pisaną. Indiański przekaz, mitów, opowieści był zawsze ustną recytacją, rytmczną, pełną powtórzeń i zapewne gestów. W jaki sposób zapis na papierze może oddać ów rytm, ów charakter przedstawienia jaki ma ustna opowieść. Daje też Kroeber przykłady pozornie łatwych i krótkich opowieści, które stanowią wyzwanie dla tłumaczy na wielu poziomach. Ciekawym tekstem jest esey Tedlocka o Kyaklo, świadku początku świata u Zuni, który powraca w osobie interpretatora, co parę lat i rozpoczyna opowieść, która trwa cztery noce. Akt opowiadania posiada także wymiar rzeczcywistego odtworzenia, przeżycia na nowo zdarzeń z początku świata. Kolejny esej autorstwa Toelkene i Scott rozważa trudne do pokonania problemy związane z przekazaniem poetyki języka Nawahów na przykładzie opowieści o Ma?i (kojocie). 

Książka nie jest być może najłatwiejszym wprowadzeniem do tradycyjnych literatur indiańskich, ale niewątpliwie stanowi cenne źródło informacji i podaje fascynyjące przykłady zetknięcia tradycjii ustnej z pisaną

Laura Cotelli
Laura Cotelli
"Winged Words : American Writers Speak"
Lincoln, Nebraska : Nebraska University Press, 1990

Zawiera wywiady z jedenastoma popularnymi indiańskimi pisarzami. Są to Paula Gunn Allen, Michael Dorris, Louise Erdrich, Joy Harjo, Linda Hogan, N. Scott Momaday, Simon Ortiz, Wendy Rose, Leslie Marmon Silko, Gerald Vizenor i James Welch. W poprzedzonych krótkimi szkicami biograficznymi długich, bardzo osobistych rozmowach opowiadają o pisarskich inspiracjach odkrywanych we własnych tradycjach plemiennych. Mówią o swojej twórczości, o wyzwaniach jakie stawia im pisanie, o przeszłości rodzinnej, o kontaktach z czytelnikami, o tym co znaczy dla nich być pisarzem indiańskim, pisarzem amerykańskim, pisarzem w ogóle. O tym jak ich bohaterowie poszukują tożsamości, jak starają się odpowiedzieć na pytanie co to znaczy być Indianinem w drugiej połowie 20 wieku, jak żyją na granicy dwóch światów. O próbach przełożenia na papier, zapisania opowieści zrodzonych w tradycji ustnej. I literaturze w ogóle i o zadaniach indiańskiego pisarza.